Chughäla

Chughäla (Lorraine) Allen uyè. Ägunda ächʼe. Äsheyi yū Kwädlį kwächʼe. umą uyinzhì Ashenįą uyè nà, utà uyinzhì äjukwänjįą uyè nà. Chughäla Äsheyi Kwädän ächʼe. Chughäla tsʼetläw kwäta yū Kʼánäda, dän kʼè kenädän shų. Kwädą̄y chʼäw ketsʼädän kų̀ yū ndasädlā, dän kʼè kenädän. äkʼān kʼè Shadhęl yè äsheyi kwädän ghą ndasädlā Dän nàkwä̀khèl yè.

Chughäla is of the Wolf clan. She was born in Äsheyi. Her mother was called Ashenįą and her father was called Äjukwänjįą. Chughäla is always walking around in the forest and she is always teaching Dän kʼè. in the past, Chughäla worked for the Schools teaching dän kʼè. Today she is working for the Champagne and Aishihik First nation with the language intensive program.

Dazhän kwändür kwädą̄y kwändür. Dazhän kwändür Ägay Kwändür ächʼe. Tambey ketsʼädän kų̀ tʼàt ghàdä̀tthį, Chughäla, Luke, Shothäna yè. Dazhän kwädą̄y kwändür Chughäla dándal kwädür, dän kʼè kanädan do.

This is a very old story about a wolf. Chughäla, Luke, and Shothäna were at Elijah Smith Elementary school when Chughäla told this story so that Luke and Shothäna could learn Dän kʼè.

Kwädą̄y kwändür,
däzhän kwändür kwädą̄y kwändür.
Däzhän dän,
ägay
nàkhįą
Ägay, ägay dutsèla ke nenchį
Ägay nàkhįą,
ägay deghą łan u, łän u łänuya du,
äyet kwäka ägay dutsèla nenchį unat tsʼän, unat tsʼän
Ägay
uhh deghą łan łan uya
kin, keyíndän
łan aya keyíndän, ägay, kwätlʼin kʼè
dä́yè nänjè äyet ägay tsʼinshäw kʼè, tsʼinshäw kʼè
dayè nànjè
Kwäta yū nakenje äyet ägay yè dedlį̄ kʼè
dedlį̄ kʼè, Kwätlʼin kʼè
äyet dän uhhh
dakʼàn dághanłān nndäl kʼè yekàt
uhhh akʼā nn
ak’an _ ägay aghą nuchē akā
äyet ägay aghą nį̀nchē ye ka yäni, ye ka ä́ghaáłān uya dū
yäni. Ä́ghaáłān uya dū. äyet äjù dän, äjù dän
ghą nīchē. Äjù dän ghànīchē níthän yäni
Tląyą chʼäw ä́ghaáłān yè dímbä̀t
Äyet ägay aghą dukhel khanday aghą dukhel
kwäka nųą tlą nghą kaní nghą
nìíya äni äyet dakʼàn
Äyet ägay níghą níchį̄ kē kanday nghą dèkhį kʼè
Äyet ukʼā ukʼā yè
ätthä̀n sòóthän ughànshät jè
ägay nghą dèkhį dįnkhāy yäni. Àghāy kūchʼį shį
khanday ghra dèkhį kʼè akʼā yè ätthä̀n sòóthän ughą nųtlel nųą
Kanį́ghāy ˮsayˮ kanį́ghāy
àghāy
ägay nghą nūchèl sòthän ukʼanųtà jè
yäni sòthän ukʼanų̄tà jè. Àghāy yedäni
kwäkʼè ägay yè dä̀ya äyet dän dekʼàn
ägay ughą łan uya du ägay, ägay,
uyè dä̀ya. Kwätlʼin kʼè
ägay khanday kē achen
yetsän ghay ukē, yetsän ghay, ukē dä̀ya äyet ägay.
kwätl̨ʼin kʼè ˮoooooohhhhhhˮ äni kʼè, ägay. Altʼa adèkhį ghą äda äni, äyet ägay. adèkhį ghą äda.
ˮOoooooohhhhhhhˮ äni
Kwätl’in k’è dekʼān yetsʼän dä̀ya, yestʼän dä̀ya. Łenal kʼè ägay khanday
yetān äda. Äyet dakʼan nùúnji sòthän,
sòthän ächʼe kʼè. Ägay sòthän nchʼe.
Atthä̀n sòthän nghą nùútlel nųą
akʼā shų akʼā sòthän ughą, akʼā sòthän,
sòthän. Ughą nùútlel shų ˮsayˮ.
Äyet yū nda.
Khanday tʼànutʼäw. Kwätlʼin kʼè
äyet dǟl yinlā nųą. Dǟl ätthä̀n yįnlā
ägay tsʼä̀n.
ägay tsʼä̀n dekhèl. Agay tsʼä̀n dekhèl
ˮNà, nyekwį́kèt. Nà, nyekwį́kètˮ
Kwätlʼin kʼè ägay dǟl, dǟl ntthän yelā utsʼä̀n, utsʼä̀n.
Ägay, ägay unì kay uyè.
ukay däl ukay, unì kay.
Äyet ätthä̀n dǟl äyet nla däl atthändǟl. Däl nlį ustʼä̀ndadįkhèl nųą.
Äyet agay äjù ätthä̀n,ätthä̀n, ätthä̀n ätthü
Äju, äju kachʼe, äju kachʼe
utthʼä̀t yè kʼanäda kʼè äju kachʼe ätthä̀n utsʼä̀n
ughąnayèʼa äju tʼayahèl
utthʼāt ätthä̀n ughą
nayelē akʼā yè.
Äyet, äyet dekʼan äju agäy akʼäl ughä̀nnlā nųą akʼā dayenchen tʼàt yenlā
Äju ägay ghą nanlā äyet akʼā, akʼā
äyet, äyet
kwäka äyet ägay uyè kwįdhät kʼè Äyet dän dèkhį
Äyet dän äyet yū dèkhį
Kwätlʼin kʼè äyet ägay nezhā detthʼä̀t tsʼä̀n
detthʼä̀t tsʼän nezhā. Äyet ägay kinya kʼè datsʼän dakwä̀zhā nnì kʼè däl nįlį
ˮÄyet dän ją kʼè?ˮ
ˮÄyet dän ją kʼè?ˮ
ägay äju yetsän kuʼah
Kechʼäw äda
äju dekʼanátà aʼan kanʼa. Kanʼān äju detthʼä̀t kʼanátà
kanaʼān, Kwatlʼin kʼè
utthʼǟt yäni
ayet dän kʼanų̄tà. Äju äju nyè kįnya
Äyet utthʼä̀t dazhąw nda yäni äyet ägay dazhąw kų̀, kų̀ yū nda
Äyet äyet tänga, tänga ändal
Kwätlʼin kʼè Äyet dän tsʼinkįya
Äyet ägay yèkhį kʼè äyet dän
Äju sòthän, äju sòthän kʼè kʼeyinlat äyet ägay
Kwäka ägay yèkhį
Kwätlʼin kʼè äyet dän utsʼä̀n, utsʼä̀n kįnya äyet dän ächį
Kwätlʼin kʼè uʼen nän naazhā ˮguessˮ däkų̀ tsʼä̀n
Äju äju ägay tsʼä̀n uyekindhä̀t, uyekekwinthät
äyet ägay utsʼä̀n nännji tsʼetläw tsʼä̀n dembä̀t kē kwäka äju utsʼä̀n kuʼą äju utsʼä̀n kwädinʼą
äyet agay udlį̄ laàchʼe ˮI guessˮ thatʼs eh äju kʼakwinthä̀t nųą dazhā äyet dän dazhā chʼeo
äyet kwätsʼä̀n äju dän ghàne ayet agay ghànechē äyet kwätsʼä̀n dän dembä̀t dän ˮuhˮ
mbä̀t enʼ na nakinthä̀t kʼè äju äju äju äyet ägay ˮuhˮ kwäyè ko hą
adèkhį, khanday adukhèl äju äju äju dän yè yeʼā
kwätlʼin kʼè kàchʼäw kàchʼäw
nakenjeʼa äju dän neʼį
kwäta nanje yè, äyet ägay yè.

Chughäla yè hutʼala Nuquaʼik Kwädą̄y Kwändür dándäl kwändür.

Lorraine Allen and Audrey Brown telling a very old story about the first Tlingit people to reach Nuquaʼik